Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
sự thỏa mãn các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa cần cho nhân cách và sự tự do phát
triển của con ngời . Năm 1952, Tổ chức lao động quốc tế (ILO) đã đa ra Công -
ớc số 102 về chế độ BHXH để khuyến cáo các nớc thành viên Liên hiệp quốc thực
hiện.
Theo quy định của tổ chức ILO, BHXH có 9 chế độ trợ cấp:
- Chăm sóc y tế
- Trợ cấp ốm đau
- Trợ cấp thai sản
- Trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp
- Trợ cấp hu trí
- Trợ cấp tử tuất
- Trợ cấp thất nghiệp
- Trợ cấp gia đình
- Trợ cấp tàn tật (mất sức lao động)
Ngày nay, BHXH đã phát triển rộng khắp các nớc trên thế giới với các hình
thức phong phú đa dạng nhằm đảm bảo ổn định cuộc sống cho ngời lao động và
gia đình họ khi gặp các rủi ro làm giảm hoặc mất thu nhập từ lao động góp phần
thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội của đất nớc.
ở nớc ta, trong thời kỳ kế hoạch hóa tập trung, chỉ có công nhân viên chức
và lực lợng vũ trang mới là đối tợng tham gia BHXH, Nhà nớc đảm bảo đối tợng
này những trợ cấp khác nhau bằng tiền hoặc hiện vật. Nguồn chi trả BHXH do
5
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
ngân sách Nhà nớc cấp trên cơ sở đóng góp của các xí nghiệp và của Nhà nớc, ng-
ời lao động không phải trực tiếp đóng góp.
Chuyển sang cơ chế thị trờng, ngời lao động trong mọi thành phần kinh tế
đều có quyền tham gia BHXH. Khi đó BHXH không phải chỉ có sự đảm bảo, sự
đãi ngộ về vật chất và tinh thần đối với công nhân viên chức mà là sự đảm bảo
thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của mọi ngời lao động khi họ giảm hoặc
mất khả năng lao động.
Theo Điều lệ BHXH ban hành kèm theo Nghị định số 12/CP ngày
26/1/1995 của Chính phủ quy định chế độ BHXH hiện hành, bao gồm các chế độ
sau:
- Chế độ trợ cấp ốm đau
- Chế độ trợ cấp thai sản
- Chế độ trợ cấp tai nạn lao động
- Chế độ trợ cấp bệnh nghề nghiệp
- Chế độ trợ cấp hu trí
- Chế độ trợ cấp tử tuất
Ngoài ra, theo Quyết định số 37/2001/QĐ-TTg của Thủ tớng Chính phủ
ngày 21/3/2001 thì BHXH còn thực hiện chế độ nghỉ dỡng sức, phục hồi sức khỏe
cho ngời lao động tham gia BHXH.
1.1.1.2.Bản chất BHXH, phân biệt BHXH và bảo hiểm thơng mại
BHXH là một hệ thống các chế độ trợ cấp nhằm góp phần thay thế thu nhập
(tiền lơng hoặc tiền công) của ngời lao động khi gặp phải những trờng hợp rủi ro
6
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
bị mất khả năng lao động tạm thời hoặc vĩnh viễn do ốm đau, thai sản, tai nạn lao
động, bệnh nghề nghiệp, hu trí hoặc tử tuất để đảm bảo cuộc sống của ngời lao
động và gia đình họ bằng cách hình thành một quỹ tài chính để trợ cấp do các bên
liên quan đến việc sử dụng lao động và bản thân ngời lao động đóng góp.
BHXH ra đời là yêu cầu khách quan đối với ngời lao động và xã hội:
Xét từ phía ngời lao động, trong quá trình lao động sản xuất, kinh doanh,
ngời lao động luôn gặp phải những trờng hợp rủi ro khách quan nh ốm đau, thai
sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, già yếu làm cho họ bị mất khả năng lao
động tạm thời hoặc vĩnh viễn, giảm hoặc mất nguồn thu nhập từ tiền lơng, tiền
công để đảm bảo cuộc sống; hoặc ngời lao động bị chết mà con cái ở tuổi vị thành
niên, bố mẹ già yếu mất nơi nơng tựa. Vì thế để có nguồn tài chính thay thế cho
thu nhập từ tiền lơng, tiền công nhằm ổn định cuộc sống cho bản thân và gia đình
ngời lao động khi gặp rủi ro hoặc già yếu tất yếu khách quan phải tạo lập quỹ
BHXH.
Xét từ phía xã hội, quy luật bảo toàn nòi giống, duy trì lực lợng lao động
cho tơng lai của xã hội, những ngời lao động nữ trong quá trình sản xuất công tác
họ còn phải làm nhiệm vụ ngời mẹ sinh đẻ, nuôi con, chăm sóc con lúc ốm đau
Trong thời gian thai sản, nuôi con nhỏ, chăm sóc con lúc ốm đau họ phải nghỉ lao
động nên mất nguồn thu nhập từ tiền lơng, tiền công. Để đảm bảo nguồn tài chính
cho các nhu cầu đó tất yếu khách quan phải tạo lập quỹ BHXH thích hợp.
Mặt khác, do sự vận động của các quy luật nội tại của nền kinh tế thị trờng
đặc biệt là quy luật cạnh tranh nên trong quá trình sản xuất kinh doanh, một số
doanh nghiệp gặp phải rủi ro khách quan hoặc chủ quan dẫn đến sản xuất kinh
doanh đình trệ, phá sản, ngời lao động có thể bị thất nghiệp, mất thu nhập không
đảm bảo cuộc sống, ảnh hởng tới sự phát triển kinh tế, đời sống, trật tự, an ninh xã
hội. Vì thế để đảm bảo nền kinh tế-xã hội phát triển cân bằng, ổn định, bền vững,
7
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
cuộc sống của ngời lao động ổn định trớc những rủi ro khách quan Nhà nớc phải
có những biện pháp. Một trong những biện pháp đó là tạo dựng quỹ BHXH. Nhà
nớc có thể thông qua phân phối lại Ngân sách Nhà nớc để đóng góp một phần vào
quỹ BHXH hoặc Nhà nớc bắt buộc các doanh nghiệp cũng phải tham gia đóng
BHXH. Số tiền các doanh nghiệp đóng BHXH đợc hạch toán vào giá thành sản
phẩm và đợc ngời tiêu dùng chấp nhận thông qua việc chấp nhận giá sản phẩm.
Chính vì tính chất xã hội, tính chất cộng đồng này nên quỹ bảo hiểm cho ngời lao
động mới có tên là quỹ BHXH. Thực chất ngời sử dụng lao động nộp phí vào quỹ
BHXH là nộp thay cho ngời tiêu dùng sản phẩm để đảm bảo an toàn cho xã hội.
Ngời lao động đợc hởng các chế độ BHXH không phải chỉ do chính bản thân ngời
lao động đóng góp theo quy định mà cả chủ sử dụng lao động và Nhà nớc cũng
góp phần.
Tuy nhiên BHXH cũng là một loại hình bảo hiểm tham gia hoạt động trong
nền kinh tế thị trờng, giữa BHXH và bảo hiểm thơng mại có nhiều điểm giống và
khác nhau, nhng có một số điểm giống và khác nhau cơ bản đó là:
Giống nhau: BHXH và bảo hiểm thơng mại đều hoạt động theo nguyên tắc
lấy số đông bù cho số ít. Nghĩa là số đông ngời tham gia đóng bảo hiểm để bảo
hiểm cho số ít ngời không may bị rủi ro. Nguồn hình thành quỹ BHXH và bảo
hiểm thơng mại chủ yếu do các đối tợng tham gia BHXH đóng góp.
Khác nhau: Hoạt động của BHXH là những hoạt động không vì mục đích
lợi nhuận mà vì an sinh xã hội. Thu của BHXH dùng để chi trả cho các chế độ
BHXH. Nếu thu không đủ chi, Ngân sách Nhà nớc trợ cấp. Hầu hết các nớc trên
thế giới, Ngân sách Nhà nớc đều cấp bù cho quỹ BHXH một khối lợng rất lớn nh:
Đan mạch Nhà nớc cấp hỗ trợ 81%, Ai len là 66% , ở nớc ta, theo chính sách
BHXH hiện hành, ngời lao động và chủ sử dụng lao động đóng vào quỹ BHXH
8
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
20% tiền lơng. Trong quãng thời gian ngời lao động nghỉ hu, quỹ BHXH chỉ đủ
chi trả cho 8 năm, từ năm thứ 9 Ngân sách Nhà nớc cấp bù.
Nhng mục đích của loại hình bảo hiểm thơng mại là lợi nhuận. Các hoạt
động bảo hiểm thơng mại đợc thực hiện theo Luật Công ty và Luật doanh nghiệp,
phải hạch toán kinh doanh, phải đóng thuế cho Nhà nớc và nếu thua lỗ không đợc
Nhà nớc cấp bù. Đó là những điểm khác nhau cơ bản giữa BHXH và các loại bảo
hiểm thơng mại.
1.1.1.3. Vai trò của BHXH:
Hoạt động BHXH là loại hoạt động dịch vụ công mang tính xã hội cao lấy
hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. Hoạt động của BHXH có vai trò hết sức
quan trọng trong đời sống kinh tế chính trị xã hội.
-BHXH tạo ra mạng lới an toàn xã hội cho những đối tợng tham gia BHXH,
góp phần ổn định an ninh chính trị xã hội. Trong cuộc sống hoạt động của con ng-
ời, họ luôn phải đối mặt với những rủi ro nh ốm đau, tai nạn, tuổi già làm giảm
khả năng lao động dẫn đến tình trạng thu nhập thấp hoặc mất khả năng lao động,
dới hình thức huy động các nguồn vốn đóng góp từ ngời lao động, chủ sử dụng lao
động, Nhà nớc BHXH trợ cấp và khắc phục những khó khăn về kinh tế cho ngời
lao động. Nếu không có nguồn tài chính đảm bảo cho ngời lao động khi mất thu
nhập thì họ có thể đi vào con đờng xấu của tệ nạn xã hội. Tệ nạn đó sẽ làm cho xã
hội trở nên rối ren, nền kinh tế-chính trị-xã hội mất ổn định. Trên giác độ đó
BHXH góp phần tạo lập hệ thống an toàn chính trị-xã hội, giữ vững trật tự an ninh
xã hội.
-BHXH góp phần làm tăng hiệu quả sản xuất. Hoạt động mạnh mẽ và rộng
khắp của BHXH giúp ngời lao động yên tâm làm việc, tạo tâm lý ổn định thúc đẩy
sự phát triển trí tuệ, khả năng lao động cao của ngời lao động. Sự an tâm làm việc
9
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
góp phần làm tăng hiệu quả sản xuất kinh doanh từ đó tạo thêm nhiều sản phẩm
hàng hóa cho xã hội.
-BHXH làm tăng sự gắn bó mật thiết giữa ngời lao động, chủ sử dụng lao
động và Nhà nớc. Khi chủ sử dụng lao động thực hiện trách nhiệm đóng góp
BHXH để ngời lao động đợc hởng các chế độ BHXH thì họ đã tạo đợc sự tin tởng
của ngời lao động đối với chủ sử dụng lao động, khuyến khích ngời lao động toàn
tâm toàn ý, phấn khởi, yên tâm, nhiệt tình công tác, gắn bó lâu dài với chủ sử dụng
lao động. Bên cạnh đó nếu trong quá trình sản xuất, ngời lao động gặp rủi ro nh
ốm đau, tai nạn họ không thể tham gia sản xuất đợc doanh nghiệp vẫn phải trả
thu nhập cho ngời lao động, nhng sản xuất của doanh nghiệp bị đình trệ. Điều này
là một gánh nặng tài chính đối với doanh nghiệp, lợi ích của doanh nghiệp bị đe
dọa nếu không có BHXH đứng ra gánh chịu cho họ. Thông qua việc tổ chức, duy
trì hoạt động BHXH, Nhà nớc đã đảm bảo cho mọi ngời, mọi tổ chức, mọi đơn vị
bình đẳng, công bằng trong hoạt động sản xuất kinh doanh và trong đời sống xã
hội, góp phần đảm bảo cho ổn định kinh tế chính trị xã hội.
-BHXH góp phần tăng thêm nguồn vốn đầu t để phát triển kinh tế. Trong
quá trình hoạt động, BHXH thực hiện thu các khoản đóng góp và giải quyết các
chế độ cho ngời lao động. Với nguyên tắc hoạt động lấy số đông bù cho số ít,
trong những khoảng thời gian nhất định quỹ BHXH tạm thời có những khoản tiền
nhàn rỗi để đầu t vào các lĩnh vực kinh tế xã hội góp phần tăng trởng quỹ và tăng
thêm nguồn vốn đầu t cho việc phát triển kinh tế đất nớc.
-BHXH thực hiện tái phân phối thu nhập giữa những ngời lao động. Biểu
hiện cụ thể là thực hiện tái phân phối thu nhập giữa những ngời lao động có thu
nhập cao với những ngời lao động có thu nhập thấp, giữa những ngời lao động
đang lao động với những ngời lao động đang nghỉ việc vì nhiều lý do khác nhau
qua đó BHXH đã trở thành một công cụ quan trọng trong việc tái phân phối thu
10
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
nhập giữa những ngời lao động tham gia BHXH, thực hiện điều chỉnh các quan hệ
xã hội nhằm duy trì và bảo vệ công bằng xã hội.
1.1.2. Một số nội dung về tài chính BHXH
1.1.2.1.Bản chất tài chính BHXH, phân biệt quỹ BHXH và Ngân sách nhà nớc
Để hiểu rõ bản chất tài chính của BHXH ta tìm hiểu tài chính BHXH và quỹ
BHXH.
Tài chính đợc đặc trng bởi sự vận động độc lập tơng đối của tiền tệ với chức
năng phơng tiện thanh toán và phơng tiện cất trữ trong quá trình tạo lập hay sử
dụng các quỹ tiền tệ đại diện cho những sức mua nhất định ở các chủ thể kinh tế-
xã hội. Tài chính phản ánh tổng hợp các mối quan hệ kinh tế trong phân phối các
nguồn lực tài chính thông qua tạo lập hay sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng
yêu cầu tích luỹ hay tiêu dùng của các chủ thể (pháp nhân hay thể nhân) trong xã
hội.
Tài chính BHXH là thuật ngữ thuộc phạm trù tài chính, là một mắt khâu
trong hệ thống tài chính quốc gia (khâu tài chính bảo hiểm gồm các mắt khâu: tài
chính BHXH và tài chính bảo hiểm thơng mại) tham gia vào quá trình phân phối,
sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo ổn định cuộc sống của ngời lao động
khi gặp rủi ro, góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nớc. Chúng ta có thể thấy
rõ qua sơ đồ sau:
11
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
ngân sách nhà nƯớC
tài chính
doanh
nghiệp
thị trƯờng
tài chính
tín
dụng
bảo
hiểm
tài chính hộ
gia đình và tổ
chứC xã hội
Quỹ BHXH là một thuật ngữ chỉ nội dung vật chất của tài chính BHXH, nó
chỉ số lợng bằng tiền nhiều hay ít, đợc hình thành từ sự đóng góp của các bên
tham gia BHXH và đợc dùng để chi trả các chế độ BHXH cho ngời lao động theo
quy định.
Về mặt lý luận, để hình thành một khâu tài chính phải xuất phát từ các lý
do:
-Mỗi khâu tài chính phải là một quỹ tiền tệ đợc tạo lập và sử dụng cho một
mục đích nhất định.
-Mỗi khâu tài chính phải gắn với một chủ thể cụ thể.
-Các quan hệ tài chính xếp vào một khâu tài chính nếu hoạt động tài chính
có cùng tính chất, đặc điểm, vai trò và đồng nhất về các hình thức; quan hệ tài
chính phù hợp với mục đích sử dụng của tiền tệ.
Nh vậy, tài chính BHXH và quỹ BHXH là hai thuật ngữ khác nhau nhng lại
có nhiều nội dung đồng nghĩa với nhau nên trên thực tế nói đến tài chính BHXH
thì thực chất cũng là nói đến các mối quan hệ trong sự tạo lập và sử dụng quỹ
BHXH. Vì thế để hiểu bản chất của quỹ BHXH cũng nh hiểu bản chất của tài
12
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
chính BHXH phải đi sâu phân tích các mối quan hệ kinh tế-xã hội phát sinh trong
quá trình tạo lập và sử dụng quỹ BHXH.
Quỹ BHXH là một quỹ tiền tệ bao gồm nhiều nội dung, mỗi nội dung đợc
hình thành từ một chế độ, chính sách cụ thể. Để phân tích bản chất tài chính
BHXH trớc hết phải phân loại nội dung quỹ BHXH theo các tiêu thức. Có nhiều
cách phân loại nội dung quỹ BHXH, mỗi tiêu thức phân loại lại có những ý nghĩa
nhất định. Để nghiên cứu bản chất tài chính BHXH nên tiêu thức phân loại nội
dung của quỹ BHXH chủ yếu phân theo nguồn hình thành và nội dung chi của quỹ
vì trong các nội dung kinh tế-xã hội của quỹ BHXH thì thu và chi là những nội
dung chủ yếu của quỹ.
Nguồn hình thành quỹ BHXH (thu của quỹ BHXH)
Quỹ BHXH đợc hình thành từ nhiều nguồn, trong đó có hai nguồn chính là
nguồn đóng góp của các đối tợng thuộc diện bắt buộc (gọi tắt là nguồn bắt buộc)
theo quy định và nguồn đóng góp của các đối tợng tự nguyện (gọi tắt là nguồn tự
nguyện). Về mặt hình thức, hai nguồn này tuy có khác nhau về phạm vi, đối tợng
và mức độ đóng góp, song nội dung kinh tế-xã hội lại tơng đối đồng nhất với nhau
ở những điểm sau:
-Cả hai nguồn này đều có chung một mục đích là hình thành quỹ BHXH để
chi trả cho các chế độ BHXH. Quỹ BHXH đợc hình thành do các bên tham gia
đóng góp, là quỹ tài chính trung gian độc lập với ngân sách nhà nớc.
-Mức thu BHXH từ hai nguồn này và cơ chế chi trả cho các chế độ BHXH
đều do Nhà nớc quy định. Quỹ BHXH đợc hạch toán độc lập theo nguyên tắc có
thu mới có chi, thu trớc chi sau vì vậy quỹ BHXH vừa mang nội dung kinh tế vừa
mang nội dung xã hội rất đậm nét. Quỹ BHXH luôn luôn phải đợc bảo tồn và phát
triển để đảm bảo đủ lợng tiền tệ cần thiết chi trả cho các chế độ BHXH đúng thời
13
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368
gian, đúng đối tợng và đủ số lợng. Phần quỹ tạm thời nhàn rỗi đợc phép đầu t phát
triển và các hoạt động đầu t này đều theo quy định của Chính phủ và đợc Chính
phủ bảo lãnh.
Nh vậy, dù quỹ BHXH đợc hình thành từ nguồn bắt buộc hay tự nguyện và
mục đích chi trả cho các chế độ chính sách BHXH nào thì đều có chung những nội
dung kinh tế-xã hội nêu trên.
Chi của quỹ BHXH
Quỹ BHXH đợc hình thành để chi cho các chế độ BHXH theo nguyên tắc
có thu mới có chi, thu trớc chi sau. Vì vậy quỹ BHXH chỉ chi cho các chế độ trong
phạm vi nguồn thu của BHXH.
Hiện nay BHXH nớc ta đang áp dụng cho năm chế độ. Cả năm chế độ này
đều có nguồn thu để chi trả trong đó thu 15% để chi trả cho hai chế độ là hu trí và
tử tuất, thu 5% để chi cho các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh
nghề nghiệp.
Năm chế độ cụ thể mà quỹ BHXH Việt nam chi trả là:
Các chế độ hu trí, tử tuất (thờng gọi là các chế độ dài hạn):
Chế độ trợ cấp hu trí có đợc khi ngời lao động đủ thời gian tham gia BHXH
và đủ tuổi đời thì đợc hởng trợ cấp hu trí hàng tháng. Trờng hợp ngời lao động
nghỉ việc nhng cha đủ tuổi đời thì đợc hởng trợ cấp BHXH một lần.
Chế độ trợ cấp tử tuất gồm tiền mai táng phí cho thân nhân của đối tợng khi
đối tợng tham gia BHXH bị chết, tiền trợ cấp tuất hàng tháng đợc chi trả cho thân
nhân đối tợng hoặc giao tiền trợ cấp một lần cho gia đình họ (nếu không có ngời
hởng định xuất hàng tháng).
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét