TÁC DỤNG PHÒNG NGỪA LOẠN SẢN TẾ BÀO GAN VÀ CHỐNG
SUY TỦY CỦA LINH CHI
TÓM TẮT
Mở đầu: Ung thư là bệnh gây tỉ lệ tử vong cao, vì thế phòng ngừa ung thư,
hóa trị liệu và trị liệu hỗ trợ ung thư luôn được chú trọng. Nhiều nghiên cứu
đã chứng minh linh chi (Ganoderma lucidum) có tác phòng ngừa ung thư in
vitro (Yuen 2005), trong nghiên cứu này, chúng tôi khảo sát tác dụng của linh
chi trong phòng ngừa loạn sản tế bào gan và khả năng phục hồi tình trạng suy
tủy in vivo.
Mục tiêu: Nghiên cứu này đặt ra 2 mục tiêu sau: 1) Nghiên cứu tác dụng của
linh chi trong phòng ngừa loạn sản tế bào gan, và 2) Nghiên cứu tác dụng của
linh chi trên khả năng phục hồi tình trạng suy tủy do thuốc hóa trị ung thư gây
ra.
Phương pháp: Nghiên cứu được tiến hành trên cơ sở mô phỏng phương pháp
gây tổn thương tiền ung thư bằng N-nitrosamin (Hecht 1997) và phương pháp
gây suy tủy bằng methotrexat (Nakamura 2003).
Kết quả: Trên mô hình gây loạn sản tế bào gan bằng dietylnitrosamin, linh chi
(15% và 30%) có tác dụng ức chế sự hình thành khối u; ức chế hiện tượng phân
bào bất thường và sự hình thành các nhân quái dị. Trên mô hình gây suy tủy
bằng methotrexat, linh chi có tác dụng phục hồi tổng lượng bạch cầu bị suy
giảm, đặc biệt linh chi có tác dụng phục hồi dòng bạch cầu trung tính và bạch
cầu lympho; ngoài ra linh chi cũng có khả năng phục hồi tình trạng suy giảm
tiểu cầu.
Kết luận: Ngoài tác dụng phòng ngừa và ức chế sự hình thành khối u, linh chi
cũng có tác dụng phục hồi tình trạng suy tủy do thuốc hóa trị gây ra.
Từ khóa: linh chi, dietylnitrosamin, hóa phòng ngừa, suy tủy
ABSTRACT
INVESTIGATION OF PROTECTIVE EFFECTS OF LINGZHI ON LIVER
DYSPLASIA AND BONE-MARROW SUPPRESSION
Ngo Kien Duc, Tran Manh Hung * Y Hoc TP. Ho Chi Minh * Vol. 14 -
Supplement of No 1-2010: 52- 58
Background: Cancer is one of the most fatal diseases, therefore cancer
prevention as well as cancer chemotherapy and supportive treatment are of
important. Many studies have proved cancer-preventive effect of lingzhi
(Ganoderma lucidum) in vitro (Yuen 2005). In this study, we investigated the
effect of lingzhi in prevention of hepatic dysplasia and in recovery of bone
marrow suppression in vivo.
Objectives: The aims of this study were as following: 1) To investigate the
effect of lingzhi on prevention of hepatic dysplasia induced by
diethylnitrosamine, and 2) to investigate the recovery effect of lingzhi on
methotrexate-induced bone marrow suppression.
Methods: Study was conducted in accordance with “two-stage carcinogenesis”
method described by Hecht (1997) and bone marrow suppression was induced
by methotrexate as suggested by Nakamura (2003).
Results: On hepatic dysplasia model induced diethylnitrosamine: lingzhi 15%
or 30% showed inhibitory effects on tumorigenesis and abnormal cell division.
On methotrexate-induced bone marrow suppression: lingzhi exerted recovering
action on white blood cell count, especially on the numbers of neutrophil and
lymphocyte. In addition, lingzhi also showed recovering effect on decreased
platelet cell count.
Conclusion: In addition to cancer prevention, lingzhi also possesses
recovering effect of bone-marrow suppression induced by chemotherapy.
Keywords: lingzhi, diethynitrosamine, chemoprevention, bone-marrow
suppression.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Bệnh ung thư ngày càng gia tăng không chỉ ở các nước phát triển mà ở cả
các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Tỉ lệ tử vong do bệnh ung
thư chỉ đứng sau tim mạch. Trước đây ung thư được coi là bệnh nan y,
nhưng ngày nay nhờ sự phối hợp tốt giữa phẫu trị, xạ trị, hóa trị và các trị liệu
hỗ trợ, chất lượng cuộc sống và tỉ lệ sống của bệnh nhân ung thư ngày càng
được cải thiện.
Trong những loại dược liệu được nghiên cứu nhằm phòng ngừa và điều trị ung
thư, linh chi (Ganoderma lucidum) được xem là có nhiều tác dụng đáng chú ý.
Thành phần polysaccharid cao trong linh chi làm tăng khả năng miễn dịch của
cơ thể, làm tăng chức năng gan, cô lập và diệt các tế bào ung thư (Yuen
2005). Nhóm hoạt chất protein mà tiêu biểu là Lingzhi-8 được chứng minh
là chất chống dị ứng và điều hòa miễn dịch hữu hiệu, đồng thời duy trì sự
tạo kháng thể chống viêm gan B (Kino 1989). Nhóm triterpen có tác dụng hạ
huyết áp, ức chế acetylcholine esterase, bảo vệ gan, chống khối u (Lui
1993).
Nhằm góp phần mở rộng khả năng ứng dụng của linh chi trong phòng ngừa
và trị liệu hỗ trợ ung thư, chúng tôi tiến hành nghiên cứu này với 2 mục tiêu
chính sau:
- Nghiên cứu tác dụng của linh chi trong phòng ngừa loạn sản tế bào gan gây
bởi dietylnitrosamin
- Nghiên cứu tác dụng của linh chi trên khả năng phục hồi tình trạng suy tủy
do thuốc hóa trị ung thư gây ra.
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thú vật thử nghiệm
Thú vật thử nghiệm là chuột nhắt trắng, chủng ddY, giống đực, có trọng lượng
từ 18-20 g, được phân bố ngẫu nhiên thành nhiều lô khác nhau, mỗi lô từ 8-15
con. Chuột được nuôi trong môi trường tiến hành thực nghiệm từ 3-5 ngày để
thích nghi với môi trường.
Chế phẩm thử nghiệm
Chế phẩm thử nghiệm là cao khô Linh chi toàn phần do Công ty Cổ Phần
Dược Phẩm OPC sản xuất đạt tiêu chuẩn kiểm nghiệm cấp cơ sở. Bột cao
khô linh chi được pha vào nước cất để tạo thành cao lỏng với hàm lượng
15% (15g cao khô/100 ml nước) và 30%. Các dung dịch này được sử dụng
cho các lô thử nghiệm.
Bảng 1. Công thức bào chế và tiêu chuẩn nguyên liệu của cao linh chi (do OPC
sản xuất)
Công thức bào
chế
Tiêu chuẩn
nguyên liệu
Linh chi (G.
lucidum) 10kg
Natri benzoat
5g
Nước uống được
vừa đủ
Đạt tiêu chuẩn cơ
sở
Đạt tiêu chuẩn
Dược điển Việt
nam II tập 3
Đạt tiêu chuẩn của
Viện vệ sinh y tế
công cộng
Phương pháp gây loạn sản gan bằng dietylnitrosamin và khảo sát tác dụng
phòng ngừa loạn sản gan của cao linh chi
Mô hình gây loạn sản gan được thực hiện bằng cách tiêm phúc mạc (ip) dung
dịch dietylnitrosamin 1%, sau đó tiếp tục tiêm dung dịch CCl
4
4%
trong dầu
oliu (ip) hàng tuần. Đánh giá mức độ loạn sản gan bằng việc phân tích đại thể
và vi thể tế bào gan (Trần 2005).
Phương pháp gây suy tủy bằng methotrexat và khảo sát tác dụng phục hồi
suy tủy của cao linh chi
Methotrexat được sử dụng ở liều 7,5 mg/kg thể trọng, tiêm phúc mạc vào
các ngày 0, 3, 6 của quá trình thử nghiệm. Toàn bộ quá trình thử nghiệm kéo
dài 7 ngày. Việc xác định công thức máu được tiến hành vào ngày 0 (trước
khi tiêm methotrexat) và ngày 7 sau khi tiêm liều đầu tiên methotrexat.
Phân tích về mặt mô học
Gan chuột thí nghiệm được cố định trong dung dịch formaldehyd 10% trong
dung dịch đệm. Quan sát đại thể được tiến hành bằng việc so sánh hình dạng
của gan ở nhóm gây nhiễm độc với gan của nhóm chuột bình thường. Sự
hình thành các nốt tăng sản bất thường ở các nhóm chuột thí nghiệm cũng
được ghi nhận và thống kê. Quan sát vi thể gan bao gồm quan sát cấu trúc,
hình thái tế bào gan trong các tiểu thùy gan để tìm ra những cấu trúc, hình
thái bất thường so với gan bình thường.
Xử lý số liệu, thống kê phân tích
Các số liệu thu được từ các thí nghiệm được xử lý theo phương pháp thống
kê mô tả và trình bày ở dạng số trung bình sai số chuẩn trung bình. Thực
hiện so sánh sự khác biệt về các chỉ tiêu đánh giá giữa hai lô thú vật thử
nghiệm bằng trắc nghiệm t-Student
(t test) hay chi bình phương (
2
).
KẾT QUẢ
Khảo sát mức độ gây loạn sản gan của diethylnitrosamin và tác dụng
phòng ngừa của linh chi
Chuột thí nghiệm được chia thành các lô như sau:
- Lô 1: ip dung dịch NaCl 0,9% (1 lần/tuần x 16 tuần) + uống nước cất
0,2ml/10g thể trọng/ngày, n = 8
- Lô 2: ip dung dịch DEN 1% và CCl4 4% (theo mô tả trên) + uống nước cất
0,2ml/10g thể trọng/ngày, n = 10
- Lô 3: ip dung dịch DEN 1% và CCl4 4% (theo mô tả trên) và được uống
cao linh chi 15% liều 0,2 ml/10g thể trọng/ngày, n = 13
- Lô 4: ip dung dịch DEN 1% và CCl4 4% (theo mô tả trên) và được uống
cao linh chi 30% liều 0,2 ml/10g thể trọng/ngày, n = 13
Sau 16 tuần thử nghiệm, việc so sánh mô học được thực hiện để đánh giá
mức độ tăng sản của mô hình cũng như mức độ bảo vệ gan của cao linh chi.
Về mặt đại thể: không có sự xuất hiện các nốt tăng sản bất thường trên gan
ở lô tiêm NaCl 0,9% (hình 1). Tuy nhiên, ở lô DEN + CCl
4
xuất hiện nhiều
nốt tăng sản bất thường trên gan. Các nốt tăng sản có màu trắng ngà, có bờ
rõ rệt. Tỷ lệ chuột có nốt tăng sản bất thường xuất hiện ở lô DEN + CCl
4
là
70% (7/10 chuột). Như vậy việc kết hợp DEN và CCl
4
có thể đã gây rối loạn
quá trình sinh sản tế bào gan dẫn đến sự tăng sản bất thường của các tế bào ở
cơ quan này.
Ở lô uống cao
Linh chi 15%, chỉ có 1/13 chuột (7,69%) có sự xuất hiện các nốt tăng sản và
ở lô uống cao Linh chi 30% tỷ lệ này là 0/13 (0%). Như vậy, so với lô gây
loạn sản bằng DEN + CCl
4
với tỷ lệ nốt tăng sản là 70%, các lô được phòng
ngừa bằng cao Linh chi đã thể hiện tác động ức chế sự hình thành các nốt
tăng sản trên bề mặt gan.
Hình 1. Hình ảnh đại thể gan chuột ở lô chứng (NaCl 0,9%), lô gây loạn sản
(DEN + CCl
4
), lô phòng ngừa bằng linh chi (DEN + CCl
4
+ linh chi 15%
hay 30%)
Về mặt vi thể: ở lô tiêm NaCl 0,9%, cấu trúc và hình thái tế bào gan thể hiện
bình thường với tĩnh mạch trung tâm và các xoang mao mạch hình dạng nan
hoa đặc thù (hình 2). Ở lô tiêm DEN + CCl
4
có sự biến đổi bất thường rõ rệt
trên hình thái và cấu trúc tế bào gan. Tế bào gan có kích thước nhân lớn,
tăng sắc, nhiễm sắc thể thô và tỉ lệ nhân/bào tương tăng, có hiện tượng phân
bào bất thường (mũi tên) và sự xuất hiện nhân quái dị, chứng tỏ có sự xuất hiện
của những dòng tế bào đột biến bất thường.
Ở cả 2 lô uống linh chi 15% và 30%, vi thể gan vẫn còn biểu hiện các tế bào
gan có bào tương thoái hóa, nhân tế bào lớn, nhiễm sắt chất thô, tỉ lệ
nhân/bào tương tăng. Tuy nhiên quan sát vi thể không phát hiện các nhân
quái dị chứng tỏ không còn sự hiện diện của các dòng tế bào đột biến bất
thường.
Hình 2. Hình ảnh vi thể gan chuột ở lô chứng (NaCl 0,9%), lô gây loạn sản
(DEN + CCl
4
), lô phòng ngừa bằng linh chi (DEN + CCl
4
+ linh chi 15%
hay 30%)
Bảng 2. Tóm tắt kết quả gây loạn sản gan và tác dụng phòng ngừa của linh chi
NaCl
0,9%
DEN
+
CCl4
Linh
chi
15%
Linh
chi
30%
n = 8 10 13 13
Nốt
tăng
0/8
(0%)
7/10
(70%)
1/13
(7,69%)
0/13
(0%)
sản
Vi
thể
Bình
thường
Tăng
sản
không
điển
hình
Bào
tương
thoái
hóa
Bào
tương
thoái
hóa
Khảo sát tác động của linh chi trên sự phục hồi tình trạng suy tủy gây bởi
methotrexat
Trong thử nghiệm này, chuột thí nghiệm được chia ra làm các lô như sau:
- Lô gây suy giảm bạch cầu bằng methotrexat (7,5mg/kg, ip, vào các
ngày 0,3,6)
- Lô gây suy giảm bạch cầu bằng methotrexat (MTX) và uống cao linh
chi 15% (0.1 ml/10 g), uống sau khi tiêm liều đầu tiên methotrexat 1
ngày và liên tục trong 7 ngày
- Lô gây suy giảm bạch cầu bằng methotrexat (MTX) và uống cao linh
chi 30% (0.1 ml/10 g), uống sau khi tiêm liều đầu tiên methotrexat 1
ngày và liên tục trong 7 ngày)
- Lô chứng: tiêm nước cất (0.1 ml/10 g, ip, vào các ngày 0, 3, 6) + uống
nước cất (0.1 ml/10 g từ ngày 1 đến ngày 7)
Xét nghiệm huyết học được thực hiện vào các thời điểm:
ngày 0 (lô trước thử nghiệm), và ngày 7.
Tác động của methotrexat và linh chi trên tổng lượng bạch cầu
Trước khi tiêm methotrexat (ngày 0) và ngày 7, một nhóm chuột được lấy máu
để xét nghiệm công thức máu trên máy xét nghiệm huyết học. Lô lấy máu vào
ngày 0 (trước khi tiêm MTX) được xem là lô cung cấp các chỉ số huyết học
trên các chuột bình thường ở thời điểm trước khi thử nghiệm. Lô lấy máu ở
ngày 7 được xem là lô đối chứng ở cùng thời điểm cho các lô tiêm MTX và thử
nghiệm linh chi.
Kết quả gây suy giảm tổng lượng bạch cầu của methotrexat và tác dụng phục
hồi bạch cầu của cao linh chi 15% hay 30% được trình bày trong hình 3.
Hình 3. Tổng lượng bạch cầu của các lô thử nghiệm
- Trong thí nghiệm này, methotrexat gây suy giảm rõ rệt tổng lượng
bạch cầu vào ngày thứ 7, và ở các lô cho uống linh chi, tổng lượng bạch
cầu được khôi phục trở lại gần như bình thường (linh chi 15%) hay tăng
khá cao so với bình thường (linh chi 30%).
- Chỉ số trước thực nghiệm và lô chứng ở ngày 7 không cho thấy có sự
dao động đáng kể, vì thế có thể xem như kết quả thu được chủ yếu là do
tác động của thuốc thử nghiệm. Từ sự suy giảm tổng lượng bạch cầu do
methotrexat gây ra, chúng tôi tiếp tục đánh giá tác dụng của methotrexat
trên từng loại bạch cầu riêng biệt.
Tác động của methotrexat và linh chi trên số lượng các loại bạch cầu
- Đối với mô hình gây suy giảm bạch cầu bằng methotrexat, số lượng
bạc cầu trung tính cũng giảm mạnh vào ngày 7; các loại bạch cầu khác
cũng giảm có ý nghĩa thống kê so với lô chứng, ngoại trừ bạch cầu ưa acid
không có sự thay đổi (hình 4).
- Ở các lô cho uống linh chi 15% hay 30%, sự suy giảm bạch cầu do
methotrexat đã được khôi phục trở lại. Đặc biệt ở lô cho uống cao linh chi
30%, hầu như số lượng các loại bạch cầu đều tăng cao so với lô chứng.
Đây là điều mà chúng tôi chưa giải thích được vì chuột được nuôi trong
điều kiện giống nhau nên có thể loại bỏ nguy cơ nhiễm trùng trên nhóm
được cho uống linh chi 30%. Vì thế có thể giả định rằng linh chi 30% có
thể kích thích sự sinh sản mạnh các loại tế bào bạch cầu.
Hình 4. Số lượng các loại bạch cầu của các lô thử nghiệm
Tác động của methotrexat và linh chi trên số lượng hồng cầu và tiểu cầu
Trên hồng cầu: kết quả thí nghiệm cho thấy methotrexat trong điều kiện này
chưa gây suy giảm hồng cầu, vì thế cao linh chi 15% hay 30% đều không thể
hiện tác động đến số lượng hồng cầu. Ngoài ra, khi so sánh các chỉ số Hb,
Htc và thể tích hồng cầu giữa các lô thử nghiệm, kết quả cũng chưa thể hiện
sự khác biệt có ý nghĩa thống kê.
Hình 5. Số lượng hồng cầu và tiểu cầu của các lô thử nghiệm
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét